Tangoganizirani kutsegula imelo yomwe imawoneka ngati yachilendo, ndipo nthawi ina, akaunti yanu ya banki ikhala yopanda kanthu. Kapena mukusakatula pa intaneti pomwe sikirini yanu imatsekedwa ndipo uthenga woti dipo liperekedwe umaonekera. Zochitika izi si mafilimu a sayansi, koma zitsanzo zenizeni za ziwopsezo za pa intaneti. Munthawi ino ya intaneti ya chilichonse, intaneti si mlatho wosavuta kungokhala, komanso malo osakira a hackers. Kuyambira zachinsinsi zaumwini mpaka zinsinsi zamakampani mpaka chitetezo cha dziko, ziwopsezo za pa intaneti zili paliponse, ndipo mphamvu zawo zachinyengo komanso zowononga zikuchititsa mantha. Ndi ziwopsezo ziti zomwe zikutiopseza? Zimagwira ntchito bwanji, ndipo ziyenera kuchitidwa chiyani? Tiyeni tiwone ziwopsezo zisanu ndi zitatu zomwe zimafala kwambiri pa intaneti, zomwe zikukutengerani kudziko lodziwika bwino komanso losazolowereka.
Pulogalamu yaumbanda
1. Kodi Malware ndi chiyani? Malware ndi pulogalamu yoipa yopangidwa kuti iwononge, kuba, kapena kulamulira makina a ogwiritsa ntchito. Imalowa mu zida za ogwiritsa ntchito kudzera m'njira zosawoneka bwino monga maimelo olumikizirana, zosintha za mapulogalamu zobisika, kapena kutsitsa mawebusayiti osaloledwa. Ikayamba kugwira ntchito, pulogalamu yaumbanda imatha kuba zambiri zachinsinsi, kubisa deta, kufufuta mafayilo, kapena kusintha chipangizocho kukhala "chidole" cha wowukira.
2. Mitundu yodziwika bwino ya pulogalamu yaumbanda
Kachilombo:Yolumikizidwa ku mapulogalamu ovomerezeka, ikatha kuyendetsedwa, kudzipanga yokha, kufalitsa mafayilo ena, zomwe zimapangitsa kuti magwiridwe antchito a dongosolo awonongeke kapena kutayika kwa deta.
Nyongolotsi:Imatha kufalikira yokha popanda pulogalamu yolandila. Ndizachilendo kudzifalitsa yokha kudzera mu zovuta za netiweki ndikugwiritsa ntchito zinthu za netiweki. Trojan: Kudzionetsera ngati pulogalamu yovomerezeka yolimbikitsa ogwiritsa ntchito kukhazikitsa chitseko chakumbuyo chomwe chingalamulire zida kapena kuba deta patali.
Zida zaukazitape:Kuyang'anira mobisa khalidwe la ogwiritsa ntchito, kulemba makiyi a kiyibodi kapena mbiri yosakatula, zomwe nthawi zambiri zimagwiritsidwa ntchito kuba mawu achinsinsi ndi zambiri za akaunti ya banki.
Chiwombolo:Kutseka chipangizo kapena deta yobisika kuti chitsegulidwe kwakhala kofala kwambiri m'zaka zaposachedwa.
3. Kufalitsa ndi Kuvulaza Malware nthawi zambiri amafalikira kudzera m'ma media monga maimelo a phishing, Malvertising, kapena makiyi a USB. Kuwonongekako kungaphatikizepo kutayika kwa deta, kulephera kwa dongosolo, kutayika kwa ndalama, komanso kutayika kwa mbiri ya kampani. Mwachitsanzo, pulogalamu yaumbanda ya Emotet ya 2020 inakhala vuto lalikulu la chitetezo chamakampani poyambitsa matenda mamiliyoni ambiri padziko lonse lapansi kudzera m'mafayilo obisika a Office.
4. Njira zopewera
• Ikani ndikusintha pulogalamu yolimbana ndi mavairasi nthawi zonse kuti mupeze mafayilo okayikitsa.
• Pewani kudina maulalo osadziwika kapena kutsitsa mapulogalamu kuchokera kuzinthu zosadziwika.
• Sungani deta yofunika nthawi zonse kuti mupewe kutayika kosatha komwe kumachitika chifukwa cha ransomware.
• Yambitsani ma firewall kuti muchepetse mwayi wolowera pa netiweki popanda chilolezo.
Ransomware
1. Momwe Ransomware Imagwirira Ntchito Ransomware ndi mtundu wapadera wa pulogalamu yaumbanda yomwe imatseka chipangizo cha wogwiritsa ntchito kapena kubisa deta yofunika (monga zikalata, ma database, source code) kuti wozunzidwayo asathe kuigwiritsa ntchito. Oukira nthawi zambiri amafuna kuti alipire mu ndalama za digito zovuta kuzitsatira monga bitcoin, ndipo amaopseza kuwononga detayo kwamuyaya ngati malipirowo sanaperekedwe.
2. Milandu Yachizolowezi
Kuukira kwa Colonial Pipeline mu 2021 kunadabwitsa dziko lonse lapansi. DarkSide ransomware inabisa makina owongolera mapaipi akuluakulu amafuta ku East Coast ku United States, zomwe zinapangitsa kuti mafuta asokonezeke ndipo owukirawo akufuna kuti alandire ndalama zokwana $4.4 miliyoni. Chochitikachi chinawonetsa kufooka kwa zomangamanga zofunika kwambiri ku ransomware.
3. N’chifukwa chiyani ransomware ndi yoopsa kwambiri?
Kubisa kwambiri: Ransomware nthawi zambiri imafalikira kudzera mu uinjiniya wa anthu (monga, kudzipangitsa kukhala maimelo ovomerezeka), zomwe zimapangitsa kuti zikhale zovuta kwa ogwiritsa ntchito kuzindikira.
Kufalikira mwachangu: Pogwiritsa ntchito zovuta za netiweki, ransomware imatha kufalikira mwachangu pazida zingapo mkati mwa kampani.
Kuchira kovuta: Popanda kusunga ndalama zolipirira, kulipira dipo kungakhale njira yokhayo, koma sizingatheke kubwezeretsa detayo mutalipira dipo.
4. Njira Zodzitetezera
• Konzani zosunga deta nthawi zonse popanda intaneti kuti muwonetsetse kuti deta yofunika ikhoza kubwezeretsedwanso mwachangu.
• Dongosolo la Endpoint Detection and Response (EDR) linayikidwa kuti liziyang'anira khalidwe losazolowereka nthawi yeniyeni.
• Phunzitsani antchito kuzindikira maimelo a phishing kuti asakhale ma vector a ziwopsezo.
• Kukonza zolakwika za patch system ndi mapulogalamu pakapita nthawi kuti muchepetse chiopsezo cha kulowerera.
Kupeza anthu ena (Phishing)
1. Mtundu wa Phishing
Phishing ndi mtundu wa kuukira kwa anthu komwe wowukira, wodzionetsera ngati kampani yodalirika (monga banki, nsanja ya e-commerce, kapena mnzake), amakakamiza wozunzidwayo kuti awulule zambiri zachinsinsi (monga mawu achinsinsi, manambala a kirediti kadi) kapena kudina ulalo woyipa kudzera pa imelo, uthenga wa pafoni, kapena uthenga wachangu.
2. Mafomu Ofanana
• Kubisa maimelo: Maimelo abodza abodza kuti akope ogwiritsa ntchito kuti alowe m'mawebusayiti abodza ndikulowetsa ziphaso zawo.
Kuukira kwa Spear Phishing: Kuukira kopangidwa mwaluso komwe cholinga chake ndi munthu kapena gulu linalake lomwe lili ndi chiwopsezo chachikulu.
• Kuseka: Kutumiza zidziwitso zabodza kudzera m'mauthenga kuti akope ogwiritsa ntchito kuti adina maulalo oipa.
• Kudzionetsera: kudzionetsera ngati munthu wodziwa zambiri pafoni kuti apeze mfundo zachinsinsi.
3. Zoopsa ndi Zotsatirapo
Ziwopsezo za phishing ndizotsika mtengo komanso zosavuta kuchita, koma zimatha kubweretsa zotayika zambiri. Mu 2022, kutayika kwa ndalama padziko lonse lapansi chifukwa cha ziwopsezo za phishing kudafika mabiliyoni ambiri a madola, kuphatikizapo maakaunti obedwa, kuswa deta yamakampani, ndi zina zambiri.
4. Njira Zothanirana ndi Mavuto
• Yang'ananinso adilesi ya wotumizayo kuti muwone ngati pali zolakwika kapena mayina a domain osazolowereka.
• Yambitsani kutsimikizira zinthu zambiri (MFA) kuti muchepetse chiopsezo ngakhale mawu achinsinsi atasokonekera.
• Gwiritsani ntchito zida zotsutsana ndi phishing kuti muchotse maimelo ndi maulalo oipa.
• Chitani maphunziro odziwitsa anthu za chitetezo nthawi zonse kuti antchito azisamala.
Kuopsa Kosalekeza Kwambiri (APT)
1. Tanthauzo la APT
Chiwopsezo chopitilira (APT) ndi chiwopsezo chovuta komanso cha nthawi yayitali cha pa intaneti, chomwe nthawi zambiri chimachitidwa ndi magulu a anthu obera kapena zigawenga. Chiwopsezo cha APT chimakhala ndi cholinga chomveka bwino komanso kusintha kwakukulu. Oukira amalowa m'magawo angapo ndikubisala kwa nthawi yayitali kuti aba zambiri zachinsinsi kapena kuwononga dongosolo.
2. Kuyenda kwa Kuukira
Kulowa koyamba:Kupeza mwayi wolowa kudzera mu maimelo a phishing, kuukira kwa anthu osadziwika, kapena kuukira kwa unyolo wogulira.
Khazikitsani malo oyambira:Ikani zitseko zakumbuyo kuti muzitha kuzipeza nthawi yayitali.
Kuyenda kwa Pambali:kufalikira mkati mwa netiweki yofunidwa kuti mupeze ulamuliro wapamwamba.
Kuba Deta:Kupeza mfundo zachinsinsi monga chuma cha nzeru kapena zikalata za njira.
Phimbani Chidule:Chotsani chipikacho kuti mubise kuukirako.
3. Milandu Yachizolowezi
Kuukira kwa SolarWinds mu 2020 kunali chochitika chapadera cha APT pomwe akuba adayika ma code oyipa kudzera muuchiwopsezo wa unyolo wogulitsa, zomwe zidakhudza mabizinesi ambiri ndi mabungwe aboma padziko lonse lapansi ndikuba zambiri zachinsinsi.
4. Mfundo Zodzitetezera
• Gwiritsani ntchito njira yodziwira kulowerera (IDS) kuti muwone kuchuluka kwa magalimoto pa intaneti komwe sikunayende bwino.
• Kulimbikitsa mfundo ya ufulu wochepa kuti achepetse kuyenda kwa owukira mbali.
• Chitani kafukufuku wa chitetezo nthawi zonse kuti mudziwe ngati pali anthu omwe angakutsekereni.
• Gwirani ntchito ndi nsanja zanzeru zoopseza kuti mujambule zomwe zikuchitika posachedwa pa kuukira.
Munthu mu Middle Attack (MITM)
1. Kodi kuukira pakati pa anthu kumagwira ntchito bwanji?
Kuukira kwa munthu pakati (MITM) kumachitika pamene woukirayo alowetsa, kuletsa, ndikusintha mauthenga a deta pakati pa anthu awiri olankhulana popanda iwo kudziwa. Woukirayo akhoza kuba zambiri zachinsinsi, kusokoneza deta, kapena kutsanzira munthu wina chifukwa cha chinyengo.
2. Mafomu Ofanana
• Kunyenga pa Wi-Fi: Owukira amapanga malo obisa a Wi-Fi kuti akope ogwiritsa ntchito kulumikizana kuti aba deta.
Kunyenga kwa DNS: kusokoneza mafunso a DNS kuti atsogolere ogwiritsa ntchito ku mawebusayiti oipa.
• Kubedwa kwa SSL: Kupanga ziphaso za SSL kuti mulepheretse anthu kulowa mu akaunti yanu.
• Kulanda maimelo: Kulanda ndi kusokoneza zomwe zili mu imelo.
3. Zoopsa
Ziwopsezo za MITM zimakhala zoopsa kwambiri ku mabanki apaintaneti, malonda apaintaneti, ndi machitidwe a telecommunication, zomwe zingayambitse kubedwa kwa maakaunti, kusokonezedwa kwa malonda, kapena kuwonetsedwa kwa mauthenga achinsinsi.
4. Njira Zodzitetezera
• Gwiritsani ntchito mawebusayiti a HTTPS kuti muwonetsetse kuti kulumikizana kwasungidwa mwachinsinsi.
• Pewani kulumikiza ku Wi-Fi ya anthu onse kapena kugwiritsa ntchito VPNS kuti mubise kuchuluka kwa anthu omwe akugwiritsa ntchito intaneti.
• Yambitsani ntchito yotetezeka yokonza ma DNS monga DNSSEC.
• Yang'anani ngati satifiketi ya SSL ndi yolondola ndipo khalani tcheru ndi machenjezo okhudza zinthu zina.
Kuikapo SQL
1. Njira Yopangira SQL
Kulowetsa kwa SQL ndi kuukira kolowetsa ma code komwe wowukira amaika mawu oipa a SQL m'minda yolowera ya pulogalamu ya pa intaneti (monga bokosi lolowera, bala losakira) kuti anyenge database kuti ikwaniritse malamulo osaloledwa, motero kuba, kusokoneza kapena kuchotsa deta.
2. Mfundo Yowukira
Ganizirani funso lotsatira la SQL la fomu yolowera:
Wowukirayo akulowa:
Funso limakhala:
Izi zimadutsa kutsimikizika ndipo zimathandiza woukirayo kulowa.
3. Zoopsa
Kulowetsedwa kwa SQL kungayambitse kutayikira kwa zomwe zili mu database, kuba ziphaso za ogwiritsa ntchito, kapena ngakhale kutengedwa kwa makina onse. Kuphwanya deta ya Equifax mu 2017 kunalumikizidwa ndi vuto la SQL lomwe linakhudza zambiri zaumwini za ogwiritsa ntchito 147 miliyoni.
4. Chitetezo
• Gwiritsani ntchito mafunso okonzedwa kapena mawu okonzedwa kale kuti mupewe kuphatikiza mwachindunji zomwe ogwiritsa ntchito alemba.
• Gwiritsani ntchito kutsimikizira ndi kusefa zomwe zalowetsedwa kuti mukane zilembo zachilendo.
• Letsani zilolezo za database kuti owukira asachite zinthu zoopsa.
• Yang'anani mapulogalamu apa intaneti nthawi zonse kuti muwone ngati pali zovuta komanso zoopsa zokhudzana ndi chitetezo.
Kuukira kwa DDoS
1. Mtundu wa Ziwopsezo za DDoS
Kuukira kwa Distributed Denial of Service (DDoS) kumatumiza mapempho akuluakulu ku seva yolunjika mwa kuwongolera ma bots ambiri, omwe amathera bandwidth yake, zida za gawo kapena mphamvu ya kompyuta, ndikupangitsa ogwiritsa ntchito wamba kulephera kupeza ntchitoyi.
2. Mitundu Yofala
• Kuukira kwa magalimoto: kutumiza mapaketi ambiri ndikuletsa bandwidth ya netiweki.
• Kuukira kwa protocol: Kugwiritsa ntchito zovuta za protocol ya TCP/IP kuti zithetse mphamvu ya seva.
• Kuukira kwa App-layer: Kulepheretsa ma seva a pa intaneti mwa kutsanzira zopempha zovomerezeka za ogwiritsa ntchito.
3. Milandu Yachizolowezi
Kuukira kwa Dyn DDoS mu 2016 kunagwiritsa ntchito botnet ya Mirai kugwetsa mawebusayiti ambiri akuluakulu kuphatikiza Twitter ndi Netflix, zomwe zikuwonetsa zoopsa zachitetezo cha zida za iot.
4. Njira Zothanirana ndi Mavuto
• Gwiritsani ntchito mautumiki oteteza a DDoS kuti musefe magalimoto oipa.
• Gwiritsani ntchito netiweki yotumizira zinthu (CDN) kuti mugawire anthu ambiri.
• Konzani zowongolera katundu kuti muwonjezere mphamvu yogwiritsira ntchito seva.
• Yang'anirani kuchuluka kwa magalimoto pa intaneti kuti mudziwe ndikuyankha zolakwika pakapita nthawi.
Ziwopsezo za Mkati
1. Tanthauzo la Chiwopsezo Chamkati
Ziwopsezo zamkati zimachokera kwa ogwiritsa ntchito ovomerezeka (monga antchito, makontrakitala) mkati mwa bungwe omwe angagwiritse ntchito molakwika ufulu wawo chifukwa cha nkhanza, kusasamala, kapena kusokonezedwa ndi owukira akunja, zomwe zimapangitsa kuti deta itayike kapena kuwonongeka kwa makina.
2. Mtundu wa Chiwopsezo
• Anthu obisala: Kuba dala deta kapena kusokoneza machitidwe kuti apeze phindu.
• Antchito osasamala: Chifukwa cha kusadziwa za chitetezo, kusagwira ntchito bwino kumabweretsa chiopsezo.
• Maakaunti obedwa: Oukira amalamulira maakaunti amkati mwa intaneti pogwiritsa ntchito phishing kapena kuba ziphaso.
3. Zoopsa
Ziwopsezo zamkati mwa kompyuta n'zovuta kuzizindikira ndipo zitha kupewera ma firewall akale komanso njira zodziwira kulowerera. Mu 2021, kampani yodziwika bwino yaukadaulo idataya madola mamiliyoni ambiri chifukwa cha kutayika kwa code yochokera kwa wogwira ntchito mkati.
4. Njira Zolimba Zodzitetezera
• Gwiritsani ntchito kapangidwe ka zero-trust ndikutsimikizira zopempha zonse zolowera.
• Yang'anirani khalidwe la ogwiritsa ntchito kuti mudziwe ntchito zosazolowereka.
• Chitani maphunziro a chitetezo nthawi zonse kuti muwonjezere chidziwitso cha ogwira ntchito.
• Chepetsani mwayi wopeza deta yachinsinsi kuti muchepetse chiopsezo cha kutayikira kwa deta.
Nthawi yotumizira: Meyi-26-2025
